ห่วง! ผู้สูงอายุถูกจำกัดการเคลื่อนไหว ชี้ “เตียงดูแลไม่ควรกลายเป็นกรง” จี้ทบทวนมาตรฐานทั้งระบบ

“เลขาธิการแพทยสภา” ห่วง! ผู้สูงอายุถูกจำกัดการเคลื่อนไหว ชี้ “เตียงดูแลไม่ควรกลายเป็นกรง”  พร้อมเสนอทุกหน่วยงานร่วมทบทวนมาตรฐานสถานดูแลผู้สูงอายุ ตั้งแต่บุคลากร การตรวจหลังออกใบอนุญาต ไปจนถึงระบบร้องเรียนและคุ้มครองสิทธิ

เมื่อวันที่ 6 ต.ค. 2569 พล.อ.อ.นพ.อิทธพร คณะเจริญ เลขาธิการแพทยสภา โพสต์เฟซบุ๊กว่า “ผู้สูงอายุไม่ใช่ผู้ต้องขัง…เตียงดูแลไม่ควรกลายเป็นกรง” ภาพผู้ป่วยนอนอยู่บนเตียงที่มีโครงเหล็กครอบ ในศูนย์ดูแลผู้สูงอายุและผู้มีภาวะพึ่งพิงแห่งหนึ่ง ซึ่งปรากฏเป็นข่าวทำให้ผมในฐานะแพทย์รู้สึกเป็นห่วงอย่างยิ่ง

ขณะนี้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องกำลังตรวจสอบข้อเท็จจริง และมีคำชี้แจงจากผู้ประกอบการแล้ว ผมจึงไม่ขอด่วนสรุปว่าผู้ใดผิดแต่มีหลักการสำคัญที่ต้องพูดให้ชัด คือ เราต้องแยกระหว่าง

“การป้องกันผู้ป่วยตกเตียง” กับ “การจำกัดการเคลื่อนไหวจนเกิดอันตราย”

การผูกยึดหรือจำกัดการเคลื่อนไหวของผู้ป่วย (physical restraint) ไม่ควรใช้เป็นมาตรการทั่วไปเพื่อป้องกันการพลัดตกหกล้ม หากมีความจำเป็นต้องใช้ ควรเป็นมาตรการสุดท้าย ภายหลังประเมินความเสี่ยงและพิจารณาทางเลือกอื่นแล้ว ใช้เท่าที่จำเป็นและสั้นที่สุด พร้อมเฝ้าระวังผู้ป่วยอย่างใกล้ชิด

เพราะการจำกัดการเคลื่อนไหวเองอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อน เช่น แผลกดทับ ข้อติด กล้ามเนื้อลีบ ภาวะสับสน การบาดเจ็บจากการพยายามดิ้นหรือปีนออก รวมถึงผลกระทบต่อสภาพจิตใจและ ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

เรื่องนี้ใหญ่กว่าผู้สูงอายุหนึ่งคน

ประเทศไทยมีผู้สูงอายุจำนวนมากขึ้นอย่างรวดเร็ว ข้อมูลสำนักงานสถิติแห่งชาติ ปี 2568 ระบุว่า ประเทศไทยมีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปประมาณ 14.68 ล้านคน คิดเป็น 20.9% ของประชากรทั้งหมด หมายความว่า คนไทยมากกว่า 1 ใน 5 เป็นผู้สูงอายุแล้ว ในจำนวนนี้มีทั้งผู้สูงอายุที่แข็งแรง ผู้สูงอายุติดบ้าน ผู้สูงอายุติดเตียง รวมถึงผู้ที่มีภาวะพึ่งพิงซึ่งจำเป็นต้องได้รับการดูแลระยะยาว

ดังนั้น สิ่งที่เราเห็นจากภาพหนึ่งภาพ จึงไม่ควรถูกมองว่าเป็นเพียงปัญหาของสถานดูแลแห่งหนึ่ง แต่ควรเป็น สัญญาณเตือนให้เรากลับมาทบทวนระบบดูแลผู้สูงอายุของประเทศ

“เรามีกฎหมายแล้ว แต่ทำอย่างไรให้มาตรฐานเกิดขึ้นจริง” ประเทศไทยมีกฎหมายกำกับเรื่องนี้อยู่แล้วพระราชบัญญัติสถานประกอบการเพื่อสุขภาพ พ.ศ. 2559 และกฎกระทรวงที่ออกตามกฎหมายดังกล่าวในปี 2563กำหนดให้กิจการดูแลผู้สูงอายุหรือผู้มีภาวะพึ่งพิงอยู่ภายใต้ระบบการอนุญาต และมีมาตรฐานด้านสถานที่ ความปลอดภัย และการให้บริการปัจจุบันยังมีระบบ ตรวจประเมินหลังได้รับใบอนุญาต (Post-Audit) ด้วย

สำหรับผู้ป่วยจิตเวช กฎหมายสุขภาพจิตยังมีหลักคุ้มครองเฉพาะเกี่ยวกับการผูกมัดร่างกาย การกักบริเวณ หรือแยกผู้ป่วย โดยต้องมีความจำเป็นเพื่อป้องกันอันตรายและอยู่ภายใต้การดูแลตามมาตรฐาน

ดังนั้น คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า “ประเทศไทยมีกฎหมายหรือมาตรฐานหรือไม่” แต่คือ “เราทำให้มาตรฐานเหล่านั้นเกิดขึ้นจริงกับผู้สูงอายุทุกคนได้หรือยัง?”

โดยเฉพาะระบบตรวจติดตามหลังออกใบอนุญาต และการเฝ้าระวังคุณภาพการดูแลในชีวิตประจำวันถึงเวลาที่ทุกฝ่ายต้องมานั่งโต๊ะเดียวกัน เพราะการดูแลผู้สูงอายุเกี่ยวข้องกับหลายระบบและหลายหน่วยงาน 

ทั้ง คณะกรรมการผู้สูงอายุแห่งชาติ กระทรวงสาธารณสุข กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ กรมอนามัย กรมการแพทย์ กรมสุขภาพจิต กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ โดยกรมกิจการผู้สูงอายุ สปสช. องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

ผมเห็นว่า กรณีนี้ควรเป็นโอกาสให้ทุกฝ่าย มานั่งโต๊ะเดียวกันในระดับชาติ ไม่ใช่เพื่อหาว่าใครเป็นผู้รับผิดเพียงฝ่ายเดียว แต่เพื่อร่วมกันค้นหาว่า ช่องว่างของระบบอยู่ตรงไหน และจะปิดช่องว่างเหล่านั้นอย่างไร

อย่างน้อยควรร่วมกันทบทวนมาตรฐานสำคัญ 6 เรื่อง

• มาตรฐานเตียงและสถานที่พักของผู้สูงอายุ ที่เกิดขึ้นจำนวนมาก

• หลักเกณฑ์และข้อบ่งชี้ในการผูกยึดหรือจำกัดการเคลื่อนไหว

• การป้องกันแผลกดทับและภาวะแทรกซ้อนจากการไม่เคลื่อนไหว

• จำนวน ความรู้ และสมรรถนะของผู้ดูแล ที่อาจจะยังมีไม่พอ

• การตรวจติดตามหลังได้รับใบอนุญาต

• ระบบร้องเรียน การตรวจสอบ และการคุ้มครองสิทธิผู้สูงอายุ

เป้าหมายคือทำให้ มาตรฐานความปลอดภัยเดียวกันไปถึงผู้สูงอายุทุกคน ไม่ว่าจะอยู่กับครอบครัว ในชุมชน หรือในสถานดูแล

• ตรวจสอบว่าสถานดูแลอยู่ในระบบอนุญาตตามกฎหมายหรือไม่

• เข้าเยี่ยมอย่างสม่ำเสมอ และสังเกตสภาพร่างกาย ผิวหนัง แผลกดทับ น้ำหนัก สุขอนามัย และความเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์หรือพฤติกรรม

• หากพบว่ามีการผูกยึดหรือจำกัดการเคลื่อนไหว ควรสอบถามเหตุผล ใครเป็นผู้ประเมิน มีทางเลือกอื่นหรือไม่ และมีการบันทึกติดตามอย่างไร

• หากสงสัยว่าสถานประกอบการไม่ได้มาตรฐาน สามารถแจ้งกรมสนับสนุนบริการสุขภาพ (สบส.) Call Center 02-193-7999

• หากพบผู้สูงอายุถูกทอดทิ้ง ถูกกระทำรุนแรง หรือประสบปัญหาทางสังคม สามารถแจ้ง ศูนย์ช่วยเหลือสังคม กระทรวง พม. สายด่วน 1300 ตลอด 24 ชั่วโมง

อย่าแก้เพียง “กรงหนึ่งกรง” แต่ต้องบูรณาการแก้ทั้งระบบ เพื่อไม่ให้ภาพเช่นนี้เกิดขึ้นอีก

แพทยสภาพร้อมนำองค์ความรู้และเครือข่ายทางการแพทย์ เข้าร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อช่วยทบทวนและพัฒนามาตรฐานด้านสุขภาพและความปลอดภัย ให้ผู้สูงอายุไทยได้รับการดูแลอย่างมีคุณภาพ ปลอดภัย และมีศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ เพราะวันนี้เราอาจเป็นผู้ดูแลผู้สูงอายุ แต่วันหนึ่งเราทุกคนก็จะเป็นผู้สูงอายุเช่นกัน

ระบบที่เราช่วยกันสร้างในวันนี้ คือระบบที่จะกลับมาดูแลพวกเราในวันข้างหน้าครับ

พลอากาศเอก นพ.อิทธพร คณะเจริญ

เลขาธิการแพทยสภา